Wiele atramentu (elektronicznego, oczywiście) wylano na temat poziomu nauczania na polskich uczelniach. Ja także się do tego przyłożyłem, publikując dość krytyczny artykuł na początku ubiegłego roku. Ale po przemyśleniu kilku swoich ostatnich kontaktów ze środowiskiem szkolnictwa wyższego dochodzę do wniosku, że poważniejszym problemem od niedoinwestowania badań i marnej jakości wykształcenia jest wyzierający z każdego zakątka uczelni jako organizacji, schyłkowy peerel.

Problem polega na tym, że jest to tak naprawdę pierwsza organizacja, z którą spotyka się młody człowiek. Widzi tam między innymi:
- program i godziny dobierane tak, żeby wygodnie było uczącym, a nie odbiorcom usług edukacyjnych
- niesprawny dziekanat, pod którym wiecznie jest kolejka, w którym pracują chamskie panie będące odwiecznym tematem nienawistnych żartów i legend studenckiej braci
- decyzje podejmowane na zasadzie widzimisię, a nie przejrzystych i kontrolowanych procedur
- zaniedbaną i "niczyją" bazę materialną
- feudalne stosunki międzyludzkie: kadra profesorska gnębi doktorów, doktorzy asystentów, a wszyscy studentów
- przerośniętą administrację i służby wspierające, która średnio stanowi 50% zatrudnienia (!!!), ale do powiedzenia ma najwięcej
- powszechną pogardę dla elementarnych zasad dyscypliny pracy, np. czasu pracy (notoryczne spóźnienia, zdarzające się opuszczanie zajęć), zdarzający alkohol w pracy, "wynoszenie" mienia zakupionego ze środków publicznych na prywatne potrzeby, itd.
- wśród starszej kadry zjawiska kompletnie nieakceptowalne, takie jak docinki na tle seksistowskim, ("panie siądą bliżej, bo one mniej rozumieją"), seksualnym ("gdyby pani miała mózg tak duży jak biust") albo rasistowskim ("panie Makumba, widział pan kiedyś generator?") czy wulgarny język
- nieżyciowe procedury i przepisy, które i tak są olewane
- uczelnia (szczególnie nietechniczna) dalej posługuje się mnóstwem papierów, ma szafy zawalone skoroszytami, sekretariaty i kancelarie, pieczęcie, biura podawcze i sztywne godziny pracy, poza którymi nie idzie niczego załatwić
- akademik, który swoim standardem przypomina niegdysiejszy hotel robotniczy; dwadzieścia lat temu mógł to być normalny standard przeciętnego polskiego mieszkania, ale teraz dla większości młodych ludzi stanowi dramatyczną degradację jakości codziennego życia w stosunku do domu rodzinnego

Uczelnia wyższa pozostaje organizacyjnie w niezmienionej postaci od schyłkowego komunizmu. Wtedy była awangardą i ostoją wolności. Dziś na tle przedsiębiorstw, a nawet wielu urzędów, jest organizacyjnym skansenem. Nie zmienią tego witryny internetowe, robione po amatorsku strony dziekanatów i aplikacje do rejestracji na studia. Wszyscy wiemy, że bałagan i niesprawność plus środki technologiczne równa się jeszcze większe marnostrawstwo i jeszcze większy bałagan. Akademia nie jest chora finansowo albo technologicznie, ona jest chora mentalnie i kulturowo.

Znam tylko dwie instytucje, które tak wyglądają: jedną jest PKP, a drugą Poczta Polska. Kiedyś powiedziałbym jeszcze o ZUS-ie i Urzędzie Skarbowym, ale kilka ostatnich kontaktów z tymi instytucjami sprawiło, że widzę daleko idące zmiany także tam.

Mówię oczywiście o zjawiskach o charakterze systemowym, nie o charakterze indywidualnym. Mogę z pełną odpowiedzialnością powiedzieć, że na uczelni jest wielu bardzo wartościowych pracowników, którzy traktują studentów jak ludzi, mają dla nich czas i uwagę, przychodzą punktualnie i przygotowani na zajęcia, interesują się tym czego uczą, itd. Tylko że oni działają przeciw systemowi, a nie zgodnie z nim. Po kilku latach albo przystosowują się do powszechnej bylejakości, albo frustrują się i odchodzą, albo dalej walczą samotnie. Mam ogromną przyjemność znać osobiście takich ludzi i razem z nimi przechodzić przez kafkowski labirynt, w którym się znaleźli. Zawsze, ilekroć to robię, pytam sam siebie: czemu ten wartościowy człowiek trwoni swoją energię i swój czas na walkę z systemem zamiast rozwijać wiedzę o nas samych i otaczającym świecie?

Wracając do tematu, student spotyka się z takim schyłkowym peerelem podczas najlepszych lat swojej aktywności intelektualnej i wydaje mu się, że zjawiska, które w nim dostrzega, są normalne. Chcąc niechcąc nasiąka nim, potem trafia do firmy i przeżywa szok kulturowy. Trzeba mu tłumaczyć, że tutaj nikt nie klnie, nikt nie pozwala sobie na seksistowskie czy rasistowskie zachowania a nawet komentarze. Ludzie punktualnie przychodzą do pracy i punktualnie z niej wychodzą, a jeśli któregoś dnia się "zerwą" - to za wiedzą i zgodą swojego szefa, a następnego dnia posiedzą trochę dłużej. Produkty robione "na odwal się" albo dwa tygodnie po terminie nie są akceptowane, a normalną formą pracy jest zespół roboczy, a nie feudalne stosunki pan-niewolnik.

W efekcie, absolwenta trzeba najpierw oduczyć wielu zachowań, a potem nauczyć nowych. W mojej ocenie jest to jedna z przyczyn, dla których pracodawcy niechętnie sięgają po absolwentów i bezrobocie wśród nich jest tak wysokie.